Trong cuộc phỏng vấn kéo dài một giờ, Bill Gates cho rằng ngành công nghệ đang cố tình giảm nhẹ mức độ rủi ro của trí tuệ nhân tạo, trong khi những nguy cơ này có thể dẫn đến thất nghiệp hàng loạt và khủng bố sinh học.
Tỷ phú đồng sáng lập Microsoft Bill Gates đang công khai cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với việc làm và thậm chí cả sự sống của con người. Theo ông, việc khẩn trương giải quyết các rủi ro này cần trở thành “ưu tiên hàng đầu của thế giới”.
Trong một cuộc phỏng vấn kéo dài một giờ với The New York Times tuần trước, ông Gates cho biết ngành công nghệ đang cố tình làm giảm mức độ nghiêm trọng của những mối đe dọa đó vì có quá nhiều lợi ích tài chính liên quan.
“Trong các cuộc trao đổi riêng tư, những người thực sự hiểu công nghệ này mạnh tới mức nào và đang tiến bộ nhanh ra sao đều rất lo lắng,” ông nói. Tuy nhiên, theo ông Gates, rất ít lãnh đạo công nghệ sẵn sàng công khai thừa nhận điều đó. “Họ đang nói với nhau rằng: ‘Này, đừng nói thế. Điều đó không có lợi cho chúng ta, nhất là khi chúng ta đang cố huy động nghìn tỷ USD tiếp theo.”
Hôm thứ Tư, ông Gates đã đăng tải một bài luận gần 6.000 từ trên trang web cá nhân, trình bày chi tiết những lo ngại của mình về AI và đề xuất một số giải pháp như đánh thuế mới hoặc áp đặt các lệnh cấm. Ông cho biết mình quyết định lên tiếng vào thời điểm này vì những bước tiến gần đây của AI đã vượt xa kỳ vọng ban đầu, đồng thời ngành công nghệ đã phớt lờ những cột mốc mà trước đây chính họ từng coi là lý do cần thận trọng hơn, chẳng hạn như khả năng AI vượt ngoài tầm kiểm soát của người tạo ra nó hoặc hỗ trợ tạo công thức chế tạo vũ khí sinh học.
“Họ đang lao đi hết tốc lực và hy vọng rằng mặt lợi sẽ lớn hơn mặt hại,” ông nói.
Ở tuổi 70, ông Gates là gương mặt mới nhất trong hàng loạt tên tuổi lớn của ngành công nghệ lên tiếng cảnh báo về những rủi ro của AI, trong bối cảnh ngành này đang chi hàng nghìn tỷ USD để xây dựng các trung tâm dữ liệu mới và nhiều công ty AI non trẻ đang tiến gần tới những đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất trong lịch sử.
Bill Gates đưa ra lập trường này đánh dấu sự trở lại sau một thời gian dài vắng bóng trước công chúng vì vướng vào các bê bối liên quan đến tội phạm tình dục Jeffrey Epstein. Ông Gates đã phải rút khỏi một hội nghị về AI vào tháng Hai và sau đó điều trần 6 giờ trước một ủy ban của Hạ viện Mỹ vào tháng Sáu. Những tiết lộ về các mối quan hệ ngoài hôn nhân, cùng với cuộc ly hôn năm 2021, cũng ảnh hưởng nghiêm trọng tới danh tiếng của ông. Ông thừa nhận đó đều là những “sai lầm” do chính mình gây ra. “Tôi nghĩ mọi người đã hiểu tôi đã làm gì, không làm gì và hiểu rằng tôi học hỏi từ những sai lầm của mình,” Gates nói.
Ông cũng thừa nhận rằng bản thân không phải là lý tưởng để truyền tải thông điệp lý ngăn chặn AI vì khối tài sản khổng lồ cũng như lịch sử đảm nhiệm vị trí giám đốc điều hành đầy quyết liệt của Microsoft, công ty từng bị kết luận vào năm 2000 là đã nhiều lần lạm dụng vị thế độc quyền trong thời gian Bill Gates trực tiếp điều hành. Ông rời hội đồng quản trị Microsoft vào năm 2020.
Dù tránh chỉ trích trực tiếp Microsoft hay bất kỳ công ty nào khác, ông cho rằng mình có vị thế đặc biệt để tham gia vào cuộc tranh luận về AI. Ông vừa là người trong ngành vừa là chuyên gia công nghệ, nhưng không còn bị chi phối bởi áp lực lợi nhuận từ việc điều hành doanh nghiệp, đồng thời đã dành nhiều thập kỷ làm việc để giảm bất bình đẳng thông qua quỹ từ thiện của mình.
“Sự mỉa mai nằm ở chỗ một người luôn yêu thích đổi mới sáng tạo nay lại nói rằng chúng ta chưa sẵn sàng và đang vượt qua những ngưỡng giới hạn. Có lẽ điều đó càng khiến thông điệp trở nên đáng suy ngẫm hơn,” ông nói.
Theo ông Gates, có ba lần trong đời những bước đột phá công nghệ thực sự khiến ông kinh ngạc. Lần đầu là năm 1980 khi ông nhìn thấy giao diện đồ họa người dùng, đặt nền móng cho máy tính cá nhân hiện đại. Lần thứ hai là năm 2022 khi các lãnh đạo OpenAI đến nhà ông để trình diễn công nghệ sau này trở thành ChatGPT. Lần thứ ba là trong năm nay, khi ông nghiên cứu sâu về những tiến bộ của Claude Code, công cụ AI do Anthropic phát triển.
Lập trình là lĩnh vực ông hiểu rõ nhất và khả năng của Claude đã khiến ông kinh ngạc. “Ý nghĩ rằng hiện nay những hệ thống này, theo một nghĩa rất thực tế, còn giỏi hơn tôi khiến tôi phải thốt lên: Chuyện quái gì đang xảy ra vậy?”
Ông Gates cho rằng trong quá khứ, những bước tiến công nghệ thường tạo ra nhiều việc làm hơn số việc bị xóa bỏ. Tuy nhiên, ông không tin điều đó sẽ lặp lại trong kỷ nguyên AI.
“Kỷ nguyên AI khác biệt hoàn toàn, tuyệt đối và triệt để”. Ông thừa nhận đây là quan điểm không được nhiều người trong giới công nghệ đồng tình, nhưng nhấn mạnh: “Đó là một tuyên bố rất mạnh, và tôi đang đặt cược toàn bộ những gì mình biết để nói rằng: ‘Đùa à?’”
Theo ông, nếu không có biện pháp ứng phó phù hợp, làn sóng mất việc làm quy mô lớn là điều không thể tránh khỏi, bởi AI sẽ lan rộng khắp nền kinh tế và không còn ngành nghề nào đủ khả năng hấp thụ lực lượng lao động bị thay thế từ các lĩnh vực khác. Trong khi đó, những tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới, bao gồm cả Microsoft, đang chạy đua giúp khách hàng doanh nghiệp ứng dụng AI, một xu hướng có thể thay thế nhiều vị trí lao động hiện nay.
Ông Gates cho rằng các công ty chỉ đang phản ứng theo động lực của thị trường, nhưng những động lực đó có thể xung đột với lợi ích chung của xã hội.
Ông đề xuất áp dụng một loại thuế mới đối với việc sử dụng AI, gọi là “thuế token”, nhằm làm tăng chi phí thay thế con người bằng máy móc và tạo nguồn tài chính hỗ trợ những lao động bị mất việc. Token là đơn vị tính toán cơ bản trong hoạt động của AI. Ý tưởng đánh thuế token đang nhận được sự quan tâm nhất định, kể cả tại Phố Wall, như một cách làm tăng chi phí sử dụng máy móc thay vì lao động con người.
Theo ông, một số công việc nên được bảo vệ khỏi nguy cơ bị AI thay thế. Ông gọi đây là nguyên tắc “Human Reserved” (Bảo vệ Con người), áp dụng với những nghề mang tính cá nhân sâu sắc như chăm sóc người khác hoặc những vị trí mà người lao động rất khó tìm được việc làm mới nếu bị mất việc.
Ông cũng kêu gọi xây dựng các thỏa thuận quốc tế mới nhằm thiết lập những tiêu chí rõ ràng để giám sát và hạn chế các rủi ro cực đoan như khủng bố sinh học. Theo ông, chỉ cần một số ít cá nhân có quyền tiếp cận AI tiên tiến cũng có thể phát triển các mầm bệnh mới.
Ông cho biết sẵn sàng tranh luận với bất kỳ ai phản đối việc bắt buộc đánh giá các hệ thống AI có khả năng bị vũ khí hóa để tạo ra các phân tử mới và gây ra đại dịch. Ông cũng bày tỏ sự khó hiểu trước những biện pháp tự nguyện mà Nhà Trắng và các lãnh đạo ngành công nghệ đang xây dựng.
“Tự quản lý đối với công cụ nguy hiểm nhất từng được phát minh sao? Không, xin cảm ơn!” ông nói đầy hoài nghi.
Ông Gates cho biết mình đang ở trong “trạng thái sửng sốt” khi thấy thế giới chưa thể hiện sự cấp bách lớn hơn đối với những vấn đề này. Nhiều quan ngại của ông tương đồng với những cảnh báo mà đồng sáng lập Anthropic, Dario Amodei, từng đưa ra, dù các quan điểm đó đã khiến ông Amodei bất đồng với Lầu Năm Góc, Nhà Trắng và phần lớn ngành công nghệ.
“Người ta đang chỉ trích chính người cởi mở nhất trong việc nói về mặt trái của công nghệ,” ông Gates nhận xét. Bên cạnh các vấn đề y tế toàn cầu, ông Gates cam kết sẽ đưa chủ đề AI vào mọi cuộc gặp với các nhà lãnh đạo thế giới. “Chỉ có hai vấn đề mà tôi sẽ nói: ‘Xin hãy suy nghĩ nhiều hơn về điều này, xin hãy quan tâm hơn tới điều này’,” ông nói.
Ông thừa nhận mình đang ở trong một vị thế đặc biệt. Có lẽ hiếm ai đóng góp nhiều như ông trong việc thúc đẩy và định hình ngành công nghiệp máy tính hiện đại, nhưng giờ đây chính ông lại cảnh báo rằng công nghệ mà ngành này đang tạo ra có thể mang đến những rủi ro mang tính toàn cầu.
“Tôi không thích mang tin xấu đến cho mọi người, và tôi cũng không thích nói rằng đổi mới sáng tạo có thể mang lại tác động tiêu cực ròng,” ông kết luận. “Nhưng đó chính là thực tế hiện nay.”
