Người có thể thay đổi nước Nga

Khi ngày càng nhiều người Nga cảm thấy cuộc chiến bất tận ở Ukraine là vô ích và chính họ đang phải trả giá cho cuộc chiến, Tổng thống Vladimir Putin sẽ buộc phải làm một điều gì đó mang tính đột phá để phá vỡ thế bế tắc. Đó là lý do tại sao cần phải quan sát nước Nga để thấy rõ mọi phản ứng, kể cả kiệt quệ hay bất mãn. Trang bìa số báo tuần này của The Economist phản ánh tín hiệu cảnh báo gây sửng sốt nhất từ trước đến nay.

Tín hiệu ấy đến từ Andrey Melnichenko, “ông vua” phân bón của thế giới và là nhà công nghiệp lớn nhất nước Nga. Tỷ phú Melnichenko hoàn toàn không phải là thành viên của phe đối lập chống Putin. Trái lại, ông là người trong cuộc, người sở hữu nhiều nhà máy đã và đang hỗ trợ nền kinh tế thời chiến. Ông cũng không lên tiếng vì lý tưởng đạo đức nào cao cả. Sau nhiều năm điều hành doanh nghiệp bên ngoài nước Nga, ông trở về vào năm 2023 khi dư địa cho hoạt động kinh doanh toàn cầu bị thu hẹp. Giống như phần lớn các nhà tài phiệt Nga, ông sống theo những quy tắc của ông Putin: doanh nhân tập trung kiếm tiền và tránh xa chính trị. Sở dĩ ông lên tiếng lúc này là vì ông và những tỷ phú cùng thế hệ không còn có thể làm ngơ trước sự mục ruỗng của một đất nước mà họ đã chứng kiến rơi dần vào chế độ chuyên quyền.

Ông Melnichenko đưa ra lời cảnh báo này sau gần 60 giờ trả lời phỏng vấn với The Economist (xem bài Nhà lý thuyết hỗn loạn), đồng thời thông điệp này cũng được thể hiện rất thận trọng và nghiêm túc trong một bài luận sẽ được xuất bản trực tuyến (bài Vì sao nước Nga bị suy yếu sẽ là điều tồi tệ đối với cả thế giới). Đây là lần đầu tiên một nhà tài phiệt Nga bày tỏ công khai với quy mô và chiều sâu như vậy. Chúng tôi dành không gian cho ông không phải vì đồng tình với mọi quan điểm của ông, cũng không phải vì ông là người bảo vệ dân chủ hay nhân quyền. Đơn giản, ông là một người thực dụng muốn các doanh nghiệp của mình tiếp tục phát triển thịnh vượng.

Đó cũng là lý do tiếng nói của ông có thể tạo được tiếng vang tại một đất nước mà những cuộc chiến thất bại trong quá khứ – bao gồm thất bại trước Nhật Bản năm 1905 – đã dẫn đến các phong trào phản kháng do giới công nghiệp khởi xướng nhằm thúc đẩy thay đổi chính trị.

Những điều ông Melnichenko đề cập vượt xa khuôn khổ cuộc chiến hiện nay, dự báo những viễn cảnh ảm đạm cho nước Nga và các quốc gia láng giềng. Ông cảnh báo phương Tây không nên mong đợi nước Nga sẽ rơi vào hỗn loạn, tự cô lập hoặc lệ thuộc trong tâm thế phẫn uất và tiềm ẩn nguy hiểm. Dù không nói rằng ông Putin phải bị loại khỏi vị thế quyền lực, những thay đổi mà ông mong muốn trên thực tế đồng nghĩa với việc chấm dứt chế độ một người cai trị.

Điều khiến sự can thiệp của ông Melnichenko trở nên nổi bật là cuộc chiến ở Ukraine giờ đây đã tác động ngược trở lại nước Nga. Sau các đợt tấn công của Ukraine nhằm vào ngành năng lượng, đất nước này chứng kiến cảnh xếp hàng mua nhiên liệu và nhiều vụ ẩu đả tại các trạm xăng. Việc sáp nhập Crimea năm 2014 từng giúp gia tăng mức độ ủng hộ dành cho ông Putin; ngày nay, bán đảo này đang bị cô lập bởi các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine. Việc cưỡng bức tuyển quân đang làm gia tăng bất mãn. Những lời phàn nàn của các nhân vật có ảnh hưởng trên mạng xã hội về cuộc chiến đang lan truyền mạnh mẽ.

Thực tế đó trái ngược với những cam kết lặp đi lặp lại của ông Putin rằng “chiến dịch quân sự đặc biệt” đang diễn ra đúng kế hoạch và bước đột phá đã ở rất gần. Dù kinh tế Nga chưa đứng bên bờ sụp đổ và người dân chưa đến mức sẵn sàng nổi dậy, ngày càng nhiều người Nga cảm thấy đất nước mình đã đi vào ngõ cụt.

Ông Putin hoàn toàn có thể tìm cách khẳng định lại uy quyền bằng cách leo thang chiến tranh và siết chặt đàn áp trong nước. Một số cơ quan tình báo phương Tây gần đây báo cáo rằng Nga sắp gia tăng mức độ đối đầu với NATO. Trong kịch bản đen tối nhất, ông Melnichenko lo ngại Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật nhằm gieo rắc nỗi sợ hãi cho các nước châu Âu hậu thuẫn Ukraine – dù các nhà phân tích phương Tây hiện vẫn cho rằng khả năng đó thấp.

Ông Melnichenko lập luận rằng xung đột leo thang sẽ không mang lại nền hòa bình bền vững giữa Nga, Ukraine và châu Âu. Điều không được nói ra là: nếu người dân Nga ngày càng lo ngại về chiến tranh, đồng thời bất mãn hơn vì động viên quân sự trên diện rộng và đàn áp chính trị, những vấn đề trong nước của ông Putin sẽ chỉ thêm nghiêm trọng – dẫn tới một vòng leo thang tiếp theo.

Những suy nghĩ u ám ấy đưa ông Melnichenko tới trọng tâm lập luận của mình. Ông xây dựng một loạt kịch bản dài hạn cho nước Nga mà theo ông, tất cả đều tiềm ẩn nguy cơ đối với cả Nga lẫn thế giới.

Đáng báo động nhất là khả năng nước Nga rơi vào tình trạng vô chính phủ, khi các lãnh chúa tranh giành quyền kiểm soát tài nguyên và kho vũ khí hạt nhân. Nỗi lo này đủ lớn để khiến chính quyền Joe Biden trước đây cố tránh việc Nga bị làm nhục tại Ukraine.

Một khả năng khác là Nga rơi vào sự chi phối của các cường quốc bên ngoài. Nước này có thể bị Trung Quốc dẫn dắt, trở thành nguồn cung nguyên liệu thô và vùng đệm chiến lược trước Mỹ. Hoặc sau một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, Nga có thể tồn tại ở vùng ngoại vi châu Âu như một quốc gia phụ thuộc và nghèo nàn. Theo ông, cả hai kết cục đó đều sẽ nuôi dưỡng tâm lý oán giận và bất mãn, ấp ủ thứ chủ nghĩa dân tộc cực đoan có thể bùng nổ thành xung đột trong tương lai.

Trong kịch bản cuối cùng, Nga sẽ quay vào bên trong, giống như Triều Tiên: một pháo đài khép kín bị bao vây, thiếu hụt tăng trưởng và vốn đầu tư. Đây là phương án đang được thảo luận nghiêm túc trong những tầng sâu của Điện Kremlin. Nhưng cũng giống như Triều Tiên, Nga khi ấy sẽ ở trong trạng thái chiến tranh thường trực với phần còn lại của thế giới.

Ông Melnichenko tỏ ra khá mơ hồ rằng sẽ có một giải pháp chính xác để tránh những kết cục ấy. Cũng có phần mong muốn bảo vệ lợi ích riêng, ông kêu gọi các nước phương Tây kiềm chế cám dỗ đẩy cuộc chiến tới cực hạn. Thay vào đó, Nga và phương Tây phải tìm ra cách chung sống trong hòa bình. Vì mục tiêu đó, ông đề nghị họ trao cho Nga cái mà ông gọi là “chủ quyền” – một dạng miễn trừ nghe khá giống yêu cầu “không can thiệp” mà Trung Quốc thường đưa ra. Đối với cải cách trong nước Nga, ông cũng không nói rõ. Theo ông, đất nước cần trở nên dễ dự đoán hơn trong mắt thế giới và phải giành được sự ủng hộ của người dân mà không dựa vào cưỡng bức. Một cách ngầm định, ông muốn ông Putin từ bỏ mô hình cầm quyền cá nhân và ban phát quyền lực. Nhưng ông không nói tới dân chủ.

Điều này cũng sẽ vấp phải sự phản kháng từ giới an ninh cầm quyền – lực lượng đã nắm vị trí thống trị kể từ khi ông Putin loại bỏ các nhà tài phiệt thời hậu Xô viết khỏi chính trường hơn hai thập niên trước. Nếu Nga trở thành một đất nước bình thường hơn, họ sẽ là những người mất mát nhiều nhất. Tuy vậy, các nhà kỹ trị và giới tài phiệt lo lắng cho tương lai nước Nga có thể sẽ đứng về phía ông Melnichenko.

Ông Putin có thể từ chối nhượng bộ. Nhưng ông cũng đang mắc kẹt. Tiếp tục cuộc chiến, leo thang hay cải cách – mỗi lựa chọn đều đi kèm cái giá phải trả riêng.

Lịch sử từng có tiền lệ cho cải cách. Năm 1905, Nga thua Nhật Bản sau cuộc chiến kéo dài 19 tháng. Giới công nghiệp và kỹ trị quy trách nhiệm cho chế độ chuyên chế của Sa hoàng Nicholas II. Họ cho rằng mô hình cai trị bởi một cá nhân đã khiến nước Nga tụt hậu so với phần còn lại của châu Âu. Cùng năm đó, sau một cuộc nổi dậy, họ buộc Sa hoàng chấp nhận Tuyên ngôn Tháng Mười, văn bản đề xuất các quyền tự do dân sự và thành lập cơ quan lập pháp.

Đến giữa năm 1907, Nicholas đã bóp nghẹt các cải cách; một thập niên sau, ông bị lật đổ trong cuộc cách mạng. Hy vọng nằm ở chỗ nước Nga sẽ rút ra bài học này: đất nước cần những cải cách để có thể trường tồn.