Pick365

Trung Quốc đã sản sinh ra một thế hệ các tỷ phú mới còn rất trẻ, trải rộng từ các lĩnh vực công nghệ, truyền thông, game đến đồ ăn nhanh. Điểm khác biệt: họ đầy bí ẩn.

Đầu năm ngoái, khi DeepSeek lần đầu xuất hiện và khiến các đối thủ phương Tây choáng váng, gần như không ai biết gì về Lương Văn Phong (Liang Wenfeng). Cha đẻ của DeepSeek đến nay vẫn là một nhân vật bí ẩn, ngoại trừ một điều đã rõ ràng: sau vòng gọi vốn mới trị giá 71 tỷ USD, tài sản cá nhân của tỷ phú trẻ này đã tăng vọt lên 38 tỷ USD, cao hơn rất nhiều so với Dario Amodei của Anthropic hay Sam Altman của OpenAI.

Không dễ bắt gặp ông Lương tại các hội nghị quốc tế. Ông chưa từng xuất hiện trực tiếp trên truyền hình Trung Quốc, và chỉ có rất ít hình ảnh về dáng vẻ gầy gò, mộc mạc của mình. Điều đó khiến ông trở thành hình mẫu tiêu biểu của thế hệ tỷ phú trẻ mới tại Trung Quốc.

Đất nước này đang sản sinh ra nhiều tỷ phú trẻ hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới, ngoại trừ Mỹ. Theo Hurun, tổ chức theo dõi tài sản của những người giàu nhất thế giới, Trung Quốc hiện có ít nhất 29 tỷ phú tự thân từ 40 tuổi trở xuống. Nếu tính thêm ông Lương, người sẽ bước sang tuổi 41 trong năm nay, con số nâng lên thành 30 người, nhiều hơn 9 người so với năm trước.

Thế hệ tài phiệt mới của Trung Quốc khác biệt đáng kể so với lớp tiền bối. Họ từ bỏ đầu cơ bất động sản và những bữa tiệc rượu cùng quan chức để dành thời gian cho trò chơi điện tử và các buổi gặp gỡ xoay quanh anime Nhật Bản. Đồng thời, họ cũng rất giỏi trong việc biến những ý tưởng táo bạo thành các doanh nghiệp toàn cầu với tốc độ nhanh chưa từng có.

Lịch sử giới siêu giàu Trung Quốc thực ra khá ngắn. Trong thập niên 1980, nhiều ông trùm đã tìm ra cách tiếp quản tài sản nhà nước. Trương Thụy Mẫn (Zhang Ruimin), người từng thuộc một nhóm sinh viên tham gia phong trào đấu tố giáo viên và giới trí thức thời Mao Trạch Đông, đã tiếp quản doanh nghiệp tủ lạnh quốc doanh Haier và biến nó thành nhà sản xuất thiết bị gia dụng lớn nhất thế giới hiện nay.

Khi thị trường bất động sản mở cửa vào thập niên 1990, một làn sóng tỷ phú mới xuất hiện, trong đó có Hứa Gia Ấn (Xu Jiayin), nhà sáng lập Evergrande, tập đoàn bất động sản hiện đã sụp đổ.

Đầu những năm 2000, các nhà công nghiệp như Vương Truyền Phúc (Wang Chuanfu) của BYD, ban đầu là một nhà sản xuất pin, đã khởi động làn sóng doanh nghiệp chế tạo mới khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Đến thập niên 2010, Internet tiêu dùng tạo ra thế hệ đại gia công nghệ đầu tiên của Trung Quốc, gồm Jack Ma (Mã Vân) của Alibaba và Pony Ma (Mã Hóa Đằng) của Tencent, công ty sở hữu WeChat. Vài năm sau, những người sáng lập ByteDance (cha đẻ TikTok) và Shein, hiện đều ngoài 40 tuổi, cũng xây dựng khối tài sản khổng lồ của riêng mình.

Nhưng thế hệ tỷ phú trẻ hiện nay đang đi theo một con đường khác. Hơn hai phần ba số tỷ phú trẻ trong danh sách của Hurun làm giàu từ hàng tiêu dùng hoặc truyền thông. Bảy người khởi nghiệp từ ngành trò chơi điện tử; bốn người xây dựng các thương hiệu trà hoặc cà phê. Sau ông Lương, người giàu nhất là Vương Ninh (Wang Ning), nhà sáng lập Pop Mart, công ty sản xuất những búp bê Labubu kỳ lạ đang gây sốt.

Chỉ có ba người trong danh sách trở nên giàu có nhờ trí tuệ nhân tạo, trong đó có Dương Chí Lâm (Yang Zhilin), nhà sáng lập 34 tuổi của Moonshot AI. Ngày 17/7, công ty này công bố một mô hình AI mới được cho là có thể cạnh tranh với những sản phẩm tốt nhất của Mỹ. Đáng chú ý, không có đại gia bất động sản nào xuất hiện trong danh sách – điều không quá bất ngờ khi nhìn vào tình trạng lao dốc của ngành này trong vài năm gần đây. Các doanh nghiệp do thế hệ tỷ phú mới xây dựng cũng mang tính toàn cầu hơn nhiều so với trước.

Ngày xưa, các doanh nhân Trung Quốc thường mất hơn một thập niên để học cách mở rộng ra nước ngoài. Giờ đây, điều đó diễn ra nhanh hơn rất nhiều. Trương Tuấn Kiệt (Zhang Junjie), nhà sáng lập chuỗi trà sữa Chagee năm nay 33 tuổi, thành lập công ty vào năm 2017 và chỉ hai năm sau đã mở cửa hàng đầu tiên ở nước ngoài. Doanh nghiệp hiện niêm yết tại New York và hoạt động tại chín quốc gia.

Sự phụ thuộc lớn vào thị trường quốc tế phần nào phản ánh tình trạng tiêu dùng ảm đạm trong nước. Khoảng 80% doanh thu của Dreame, thương hiệu điện tử tiêu dùng do Du Hạo (Yu Hao) sáng lập, đến từ nước ngoài. Insta360, hãng sản xuất camera chống nước cỡ nhỏ, cũng phụ thuộc nặng nề vào nhu cầu quốc tế.

Năm ngoái, Pop Mart thu về hơn 2 tỷ USD doanh số bên ngoài Trung Quốc, tương đương khoảng 40% tổng doanh thu. Trong khi doanh số nội địa của Chagee suy giảm, hoạt động kinh doanh ở nước ngoài vẫn tăng trưởng mạnh.

Văn hoá làm việc khác biệt

Thái độ với công việc của thế hệ tỷ phú ngày nay cũng khác biệt. Khoảng một thập niên trước, văn hóa làm việc gây tranh cãi tại Trung Quốc là mô hình “996” – làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần. Ý tưởng này được Jack Ma cổ súy và được nhiều tập đoàn công nghệ khác hưởng ứng. Tại Pinduoduo, từng có nhân viên văn phòng trẻ tuổi tử vong trên đường về nhà sau những ca làm việc quá sức.

Ngược lại, thế hệ doanh nhân mới áp dụng phong cách quản lý thoải mái hơn. Nhiều người linh hoạt hơn về giờ giấc làm việc. Lưu Vĩ (Liu Wei), đồng sáng lập 39 tuổi của hãng game miHoYo, không đề cao việc nhân viên phải hiện diện liên tục tại văn phòng. Ông triển khai triết lý mà công ty gọi là “làm việc vui vẻ, tăng trưởng bền vững”, ưu tiên sức khỏe tinh thần của nhân viên. Dù vậy, gần đây một nhân viên của công ty vẫn qua đời do các biến chứng liên quan đến làm việc quá sức, cho thấy thay đổi văn hóa lao động là điều không dễ dàng.

Một số người cho rằng thái độ tương đối thư thả của các nhà sáng lập trẻ bắt nguồn từ tuổi thơ đủ đầy hơn. Không còn những câu chuyện sinh tồn giữa các biến động kinh tế và chính trị như thế hệ doanh nhân đi trước. Ba nhà sáng lập miHoYo ban đầu gắn kết với nhau nhờ niềm đam mê hoạt hình Nhật Bản và thành lập công ty như một sự tôn vinh dành cho game cùng truyện tranh. Người sáng lập MiniMax, một phòng thí nghiệm AI, say mê trò chơi Dota 2 đến mức nhân viên gọi ông bằng cái tên “IO”, theo nhân vật trong game. Trong số các tỷ phú trẻ hiện nay, chỉ có ông Lương (DeepSeek) và ông Trương (Chagee) xuất thân nghèo khó.

Giàu có cũng đầy rủi ro

Thành công sớm nhưng cuộc sống của các tỷ phú trẻ Trung Quốc không hoàn toàn màu hồng. Mối quan hệ giữa chính quyền Trung Quốc và giới siêu giàu đã xấu đi trong vài năm gần đây. Các đại gia thế hệ trước từng xem mình là một phần của công cuộc kiến thiết quốc gia. Ngành bất động sản – từng đóng góp tới một phần tư GDP Trung Quốc vào thời kỳ đỉnh cao – là kết quả hợp tác giữa doanh nhân tư nhân và chính quyền địa phương. Jack Ma cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền kinh tế số của đất nước.

Song chính quyền trung ương hiện đã trừng phạt nhiều nhân vật nổi bật trong các lĩnh vực này. Đòn bẩy tài chính bị rút khỏi ngành bất động sản. Đế chế kinh doanh của Jack Ma trở thành mục tiêu của chiến dịch siết chặt quản lý từ năm 2020 sau khi ông chỉ trích cơ quan quản lý.

Năm 2021, Chung Thiểm Thiểm (Zhong Shanshan), nhà sáng lập hãng nước đóng chai Nongfu, từng sở hữu khối tài sản gần 100 tỷ USD. Kể từ đó, chưa ai tiến gần đến con số này, kể cả chính ông. Giá cổ phiếu công ty lao dốc khiến tài sản của ông giảm còn khoảng 39 tỷ USD. Tài sản của Jack Ma hiện chỉ còn khoảng một phần năm so với năm 2021. Nhiều ông lớn Internet khác cũng có chung số phận. Dù vậy, họ vẫn khá hơn các đại gia bất động sản, trong đó có những người đã bị bắt giữ.

Môi trường này tạo ra cảm giác vỡ mộng trong giới tỷ phú trẻ Trung Quốc. Theo Steven Hai thuộc Đại học Tây An-Liverpool, nhiều người mong muốn tham gia vào các chương trình chính sách công nghiệp nhưng hầu như không có cơ hội. Tham vọng toàn cầu của họ cũng khiến họ dễ bị tổn thương trước sự xấu đi trong quan hệ Trung – Mỹ. Tiêu Hồng (Xiao Hong), nhà sáng lập 33 tuổi của công ty AI Manus, lẽ ra đã trở thành tỷ phú từ đầu năm nay nếu chính phủ Trung Quốc không ngăn ông bán công ty cho Meta.

Theo Rupert Hoogewerf, nhà sáng lập Hurun, các nhà đổi mới này luôn sống trong cảm giác rằng doanh nghiệp họ gây dựng có thể bị chệch hướng bất cứ lúc nào bởi những thay đổi chính sách đột ngột từ Trung Quốc hoặc Mỹ. Họ dường như tin rằng việc tránh xa ánh đèn truyền thông sẽ giúp mình tồn tại lâu hơn. Phần lớn tỷ phú trẻ Trung Quốc chưa từng trả lời phỏng vấn báo chí nước ngoài. (Không ai trong số họ đồng ý trao đổi với The Economist.) Nhiều người cũng tránh tiếp xúc với truyền thông trong nước. Kết quả là một thế hệ tài phiệt vừa mang tầm vóc toàn cầu nhất của Trung Quốc, vừa là thế hệ bí ẩn nhất.