AI đang lao về phía trước. Ngay cả những người tạo ra nó cũng không biết làm thế nào để theo kịp.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra một thách thức kép đối với trí óc con người. Không chỉ những mô hình tiên tiến nhất sẽ sớm có khả năng tư duy vượt trội con người, mà những hệ quả của AI đối với nhân loại còn quá bất định, quá rộng lớn về tiềm năng và đang tăng tốc chóng mặt đến mức ngay cả những bộ óc xuất sắc nhất cũng phải chùn bước. Một ví dụ tiêu biểu là Elon Musk.
Trong cuộc phỏng vấn với The Economist, vị kỹ sư kiêm doanh nhân đã nêu ra hai nghịch lý và một mâu thuẫn. Nghịch lý thứ nhất là một trong những tỷ phú khao khát quyền lực nhất thế giới lại đang nhiệt tình góp phần tạo ra một công nghệ mà chính ông cho rằng sẽ khiến bản thân mình – và toàn bộ loài người – trở nên bất lực chỉ trong khoảng 5 năm nữa. Nghịch lý thứ hai là người giàu nhất thế giới nói rằng ông đang chuẩn bị cho một tương lai dư thừa vô hạn, nơi tiền bạc, kể cả khối tài sản 750 tỷ USD của ông, sẽ không còn ý nghĩa. Và mâu thuẫn nằm ở chỗ, bất chấp những niềm tin đó, Musk vẫn tiếp tục hành động như thể chúng không phải sự thật.
Musk là một nhân vật gây chia rẽ. Các quan điểm chính trị của ông, được truyền tải tới 240 triệu người theo dõi trên nền tảng X, được nhiều người xem là thẳng thắn, nhưng cũng có nhiều người khác coi là mang tính định kiến rõ rệt. Ông cũng thẳng thắn thừa nhận: nỗ lực sử dụng DOGE (Bộ Hiệu quả Chính phủ Mỹ) để cắt giảm bộ máy hành chính liên bang đã thất bại.
Tuy nhiên, ông cũng là một trong số rất ít người đang tiên phong trong lĩnh vực AI và vì vậy có ảnh hưởng vượt trội đến hướng phát triển của công nghệ này. Khi ông lên tiếng, đó cũng là sự phản chiếu những cuộc tranh luận đang diễn ra giữa các nhà tiên phong AI. Các trung tâm dữ liệu trong không gian mà ông theo đuổi có thể cung cấp năng lượng cho tương lai của AI. Bất chấp các phát ngôn chính trị gây tranh cãi, ông từng nhiều lần đúng về các công nghệ như xe điện, tên lửa hay truyền thông vệ tinh — những lĩnh vực mà nhiều kỹ sư và doanh nhân khác từng đánh giá sai. Vì vậy, những nhận định của ông về AI đáng được xem xét nghiêm túc. Đáng tiếc, chính việc xem xét đó lại càng cho thấy thế giới thiếu chuẩn bị đến mức nào trước một công nghệ có thể sớm đảo lộn mọi thứ.
Trong nghịch lý đầu tiên, một Elon Musk đầy quyền lực lại tin rằng mình sẽ trở nên bất lực bởi ông cho rằng không ai có thể ngăn năng lực tư duy của AI vượt qua nhân loại trong vòng 5 năm tới và bỏ xa con người trong vòng 10 năm. Theo dự đoán của ông, ngoài việc AI sẽ thống trị thế giới số, hàng đoàn robot vận hành bằng AI sẽ thống trị thế giới vật chất. Trước sức cạnh tranh không ngừng đó, ông không thể hình dung con người còn duy trì được vị thế của mình. Nếu vậy, AI sẽ không còn nhận lệnh từ con người, cũng giống như con người không nhận lệnh từ loài tinh tinh.
Trong thời gian tới, nhóm nhỏ các nhà tiên phong AI ở Mỹ và Trung Quốc – hai quốc gia mà ông Musk tin rằng sẽ chia sẻ hoặc thậm chí giành quyền dẫn đầu AI – cần làm mọi cách để kiểm tra và giám sát lẫn nhau. Nhiệm vụ chung của họ là khiến AI trở nên lành tính bằng cách truyền cho chúng tình yêu đối với sự thật và mong muốn giúp nhân loại phát triển thịnh vượng. Theo ông, các chính phủ nên đóng vai trò thực thi bằng cách thống nhất can thiệp nếu có bất kỳ nhà tiên phong nào chống lại nhóm này.
Musk có lẽ đúng khi nói về tiềm năng của AI trong việc tạo ra những thành tựu phát minh phi thường. Ngay cả khi mốc thời gian ông đưa ra có phần quá lạc quan – đặc biệt trong lĩnh vực robot – thì tốc độ tăng trưởng theo cấp số nhân của năng lực các mô hình AI đã đạt đến mức mà những khả năng mới của chúng sẽ liên tục gây kinh ngạc lẫn lo ngại. Chỉ trong tuần này, đã xuất hiện thông tin về hai mô hình của OpenAI tìm cách thoát khỏi môi trường cách ly an toàn để truy cập Internet công khai nhằm gian lận trong một bài kiểm tra đánh giá năng lực.
Tuy nhiên, lớp vỏ lạc quan mỏng manh của Musk không thể che giấu một chủ nghĩa định mệnh đầy nguy hiểm. Cách đây không lâu, ông còn lo ngại nhân loại sẽ trở thành những chú chó Labrador cưng của AI. Nay ông thừa nhận bản thân có thể chuyển từ “phấn khích sang kinh hoàng” chỉ trong một ngày. Ông cố nhìn vào mặt tích cực không phải vì bằng chứng đã thay đổi, mà như một “kết luận mang tính triết học”.
Đề xuất quản lý mà ông đưa ra – gần như không dựa trên thể chế – vừa mỏng manh vừa phục vụ lợi ích riêng. Dù tính cấp bách là điều đáng hoan nghênh, ông lại muốn trao tương lai nhân loại cho một số ít người như chính mình, mỗi người mang những hệ giá trị riêng. Không ai có thể chắc chắn AI sẽ thay đổi xã hội nhanh tới đâu và sâu sắc thế nào, nhưng hành xử như thể cuộc chơi đã kết thúc vừa là biểu hiện của sự tuyệt vọng, vừa là cách đánh lạc hướng nhằm thuyết phục những người muốn tham gia rằng mọi nỗ lực đều vô ích.
Nghịch lý thứ hai của Musk càng khiến ý tưởng đó trở nên đáng lo ngại hơn. Về mặt toán học, nếu nguồn cung mọi hàng hóa và dịch vụ là vô hạn thì quả thực mọi thứ sẽ miễn phí. Khi đó sẽ không còn gì để bán, không còn gì để tiết kiệm và vì thế cũng không cần đến đơn vị hạch toán. Tiền tệ sẽ trở nên lỗi thời.
Tuy nhiên, trên thực tế, một thế giới sung túc như vậy gần như không thể hình dung. Nguồn cung các tài sản có giá trị như căn hộ áp mái ở Manhattan hay những tài sản mang tính biểu tượng như bức Mona Lisa không phải là vô hạn, chưa kể nguồn nguyên liệu và năng lượng cần thiết để đáp ứng nhu cầu của 8,3 tỷ cư dân Trái Đất.
Điều đáng lo hơn là Musk hầu như không đề cập đến con đường đi tới xã hội lý tưởng đó. Làm thế nào để thu hút lượng vốn khổng lồ cần thiết nhằm tài trợ cho AI và robot khi tiết kiệm không còn ý nghĩa bởi tiền bạc sắp trở thành những mảnh giấy vô dụng? Làm sao vượt qua các làn sóng biến động xã hội và chính trị khi cuộc sống của hàng triệu người bị đảo lộn trong những năm trước khi thiên đường ấy xuất hiện? Và vì sao có thể kỳ vọng những nhà độc tài được AI hậu thuẫn sẽ tự nguyện từ bỏ quyền lực?
Sau hàng thiên niên kỷ tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời thông qua phấn đấu, nhân loại có thể sẽ rất khó thích nghi với một cuộc sống nhàn rỗi vô hạn. Musk chỉ ra rằng con người vẫn thích chơi cờ vua dù máy tính luôn có thể đánh bại họ; làm vườn, theo ông, vẫn mang lại niềm vui. Nhưng lập luận đó khá hời hợt. Không cần đọc quá nhiều tiểu thuyết Nga thế kỷ XIX cũng có thể hiểu rằng cảm giác trở nên thừa thãi dễ dẫn đến bất hạnh và suy đồi đạo đức.
Những người bi quan và những người lạc quan
Có lẽ rừng câu hỏi mà AI đặt ra quá rộng lớn để một cá nhân có thể bao quát. Có lẽ vì vậy mà Musk vẫn nói đầy nhiệt huyết về việc loại bỏ lãng phí hành chính hay cảnh báo rằng nước Anh đa văn hóa đang tiến gần tới nội chiến vì các chính sách phúc lợi thu hút người nhập cư ngoài châu Âu.
Thế nhưng trong một thế giới dư thừa do AI tạo ra, khái niệm lãng phí gần như mất ý nghĩa, còn động lực di cư tới các quốc gia giàu có cũng biến mất. Thực tế, việc bận tâm đến những vấn đề này tiêu tốn quãng thời gian quý giá mà đáng ra Musk có thể dành để giảm bớt – dù chỉ rất nhỏ – nguy cơ AI toàn năng trở nên nguy hiểm.
Một số người sẽ cho rằng những mâu thuẫn và khái quát hóa quá mức đó chứng tỏ ông Musk không nghiêm túc. Nhưng đó sẽ là một sự an ủi sai lầm. Musk là một thiên tài, đồng thời vẫn hoàn toàn có khả năng duy trì những quan điểm mâu thuẫn với nhau. Các nhà đầu tư hẳn cũng đồng tình: bất kỳ ai dự định nắm giữ cổ phần SpaceX trong dài hạn đều buộc phải tin vào tầm nhìn AI của Musk – bởi chính điều đó được dùng để biện minh cho mức định giá khi IPO – đồng thời cũng phải tin rằng việc tiết kiệm tiền bạc vẫn còn ý nghĩa nào đó.
Thay vào đó, những lời của Musk gợi mở một kết luận đáng lo hơn. Trong khi cuộc đua tạo ra AI tiên tiến nhất đang tăng tốc mạnh mẽ, thì việc suy nghĩ về cách chuẩn bị xã hội cho tương lai ấy lại đang bị bỏ lại phía sau. Chủ nghĩa định mệnh mà Musk rút ra từ khả năng liên tục vượt kỳ vọng của AI có nguy cơ lan rộng. Một cách nhìn hoài nghi cho rằng điều đó phục vụ lợi ích của ông, bởi nó giúp ông tự do theo đuổi công nghệ này hơn mà không phải chịu mức giám sát xứng đáng. Điều đó không được phép xảy ra. ■
